Even leek het erop dat Hogeschool Utrecht geschiedenis ging schrijven: op elke plee zou vanaf nu gratis maandverband en tampons komen te liggen. Gratis wordt het wel, maar slechts bij één automaat per gebouw. Tot teleurstelling van twee voorvechters.
Vanaf eind maart of begin april (de precieze datum schuift nog wat) komt in elk gebouw een automaat te hangen waar studenten en medewerkers gratis maandverband en tampons kunnen pakken. Kostenplaatje: zo’n 30.000 euro. Meerdere onderwijsinstellingen gingen de HU hierin voor, waaronder de Universiteit Utrecht, Hogeschool Avans en mboRijnland.
Er klinkt kritiek op dat plan. Door miscommunicatie van het college van bestuur (cvb) dachten veel betrokkenen dat de plannen een stuk ambitieuzer waren dan ze uiteindelijk blijken te zijn.
Op dit moment zijn die producten al gratis beschikbaar bij de receptie. Maar dat weet lang niet iedereen en sommigen vinden het gênant om erom te vragen. Bovendien is de maandelijkse stonde iets wat je kan overvallen: loop maar eens “druppelend” naar een receptionist.
Nada Dijkema onderzocht in een pilot wat er zou gebeuren als je de producten in elke plee van de HU zou neerleggen. De resultaten bleken verbluffend positief en de ethiekdocent en onderzoeker schreef daar een opiniestuk over in Trajectum.
Taart te vroeg aangesneden
Het misverstand begon vervolgens met een schriftelijke vraag van Hogeschoolraadslid Felix van Vugt. Hij verwees daarin expliciet naar dat ingezonden stuk in Trajectum. Hij wilde weten wat het cvb met die uitkomsten ging doen.
Op 11 februari kwam het antwoord, tijdens een overleg met de Hogeschoolraad. Cvb-lid Gerard van Assem reageerde met: ‘De pilot is een succes, we gaan het uitrollen naar alle HU-gebouwen.’
‘Dat moeten we vieren,’ zei Van Vugt meteen. En Dijkema? Zij kon haar geluk niet op. ‘De grootste stap tegen menstruatiearmoede en schaamte aan de HU is nu genomen.’
Er werd taart gekocht om alle betrokkenen te bedanken. Het voelde als een doorbraak voor Dijkema en ze werd gebeld door een gerenommeerd vrouwenblad om hierover te komen vertellen. Maar de feestvreugde bleek van korte duur.
Twee verschillende pilots
Toen duidelijk werd hoe het cvb de uitrol voor zich zag (gratis, maar met één automaat per gebouw) fronste Dijkema haar wenkbrauwen. Haar pilot wees juist in een andere richting: leg producten in elke wc, zodat het écht laagdrempelig is. Dat strookt niet met een centrale automaat.
Wat gebeurde hier? Had het cvb haar eigen draai aan Dijkema’s pilot gegeven? Nee. Bij navraag bleek dat het cvb sprak over een ándere pilot, eentje waarbij menstruatieproducten via automaten werden verspreid. Een pilot waar Van Vugt in zijn vraag niet op had gedoeld.
Toen Van Assem had gezegd: ‘We gaan de pilot uitbreiden’, ging het dus over een pilot van de dienst Bedrijfsvoering in de periode mei-december vorig jaar. En dat is een andere dan die waarnaar expliciet werd verwezen in de schriftelijke vraag.
Na een paar dagen van blijdschap was bij Dijkema de teleurstelling groot. Haar pilot wordt niet overgenomen en het automatenplan noemt ze een ‘schijnoplossing’. ‘De automaten doen geen recht aan de problemen,’ zegt ze. ‘Veel mensen worden overvallen door hun menstruatie. Stel je voor dat je op de wc zit, merkt dat je doorlekt, en dan eerst een automaat moet gaan zoeken.’
Meer dan armoede
Volgens Dijkema draait het niet alleen om menstruatiearmoede. Producten in het wc-hokje helpen ook tegen schaamte. ‘Als je bijvoorbeeld een transman bent en in de rij moet staan bij een menstruatieproductenautomaat, kan dat heel naar zijn. Dat ongemak geldt ook voor vrouwen.’
Ze is bovendien verbaasd over de investering van 30.000 euro. ‘Voor dat geld kun je op heel veel toiletten gewoon producten neerleggen. Uit mijn pilot blijkt dat het prima betaalbaar is. Maar los daarvan: menstruatieproducten zijn een basisbehoefte, net als wc-papier.’
Waar ging het mis?
‘Ik denk dat het bestuur geen duidelijk beeld heeft van de ongemakken en behoeften van vrouwen en queermensen’, verklaart Dijkema. Ze waarschuwt ook voor gemakzucht: ‘De ‘’automaat-oplossing’’ kan een afleider zijn. Zo van: we hebben het probleem opgelost. Terwijl menstruatiearmoede, schaamte en taboes allesbehalve verdwenen zijn.’ Dijkema hoopt dan ook snel met het cvb in gesprek te gaan.
‘No-brainer’
Volgens raadslid Van Vugt is de pilot van Dijkema een ‘no-brainer’. Hij is niet enthousiast over de automaten. ‘Je wil ook niet dat je op de wc zit, het papier is op, en je dan naar een automaat moet lopen.’ Toch gelooft hij in de goede bedoelingen van het cvb. ‘Ik waardeer dat het bestuur stappen wil zetten, maar het moet echt verder dan dit. Ik ga het cvb er de komende weken over bevragen.’
Waar het precies misging? ‘Ik denk dat het cvb mijn vraag mogelijk te gehaast heeft gelezen,’ zegt hij.
Op eigen houtje
Voor Dijkema betekent het dat ze in de tussentijd op eigen initiatief doorgaat. Het idee speelde al langer. Ze herinnert zich hoe ze het ooit opperde bij voormalig collegelid Tineke Zweed, toen die bij haar afdeling kwam lunchen. ‘Ze was enigszins positief, maar toch gebeurde er niets. Dus dachten we: dan doen we het zelf.’
En zo geschiedde. In 2023 begon ze haar pilot. Van haar eigen geld, aangevuld met bijdragen van collega’s, kocht Dijkema menstruatieproducten en legde die op toiletten neer. Dat ging niet zonder hobbels. ‘Je mag eigenlijk niets op een toilet achterlaten, dus de producten werden opgeruimd.’ Na overleg met de schoonmakers kwam er een oplossing: bij het Instituut voor Recht mochten ze blijven liggen.
Een makkelijke ethiekles
Wat volgde was een stroom aan positieve reacties. ‘Ongeacht gender, student of medewerker: het plan wordt nog steeds breed gedragen,’ vertelt Dijkema. In haar ethieklessen gebruikt ze het onderwerp soms als stelling, maar erg veel onenigheid levert die niet op. ‘Een makkelijke ethische stelling volgens de studenten,’ grapt ze.
Gaandeweg verschoof haar perspectief. ‘Het vertrekpunt was menstruatiearmoede, maar het is veel breder. Het gaat ook om schaamte en daarmee over het doorbreken van een taboe. Het komt er op neer dat menstruatieproducten een basisvoorziening zijn en dat ze in de toiletten moeten liggen.’
Ze kijkt inmiddels verder dan maandverband en tampons alleen. ‘Ja, het zou mooi zijn als elk toilet ook een kraantje heeft voor menstruatiecups,’ zegt ze. ‘Maar wat me tijdens de pilot vooral opviel: praten over menstruatie levert eerlijke, zelfs leuke gesprekken op. Het is bevrijdend om erover te kunnen spreken. En het is absoluut niet alleen een ‘’vrouwending’’.’
Het college van bestuur heeft laten weten niet te willen reageren op dit artikel.
