Wat we gaan doen in de Week van de Mediawijsheid? Als het aan onderzoeker Saro Lozano Parra ligt, beginnen we met één ding: ban alle docent-influencers uit het onderwijs, ook aan de HU.
Weer de docent-influencer uit het klaslokaal. In meerdere kranten voerde Saro Lozano Parra, samen met collega’s van de Universiteit Utrecht, een pleidooi. ‘Docenten die op TikTok zitten laten zich meeslepen door likes, views en commerciële deals. Bovendien nemen ze hun pedagogische verantwoordelijkheden niet serieus. Docenten zouden niet moeten bijdragen aan de eindeloze stroom sociale-mediacontent die om de aandacht van jongeren concurreert. Dus ban ze uit de klas en verwijder ze van het schoolplein.’
‘Ik denk dat meer mensen voor het onderwijs kunnen kiezen als je laat zien wat het onderwijs inhoudt’, zei Martijn Holsappel aan de NOS. Deze Nederlandse influencer plaatst wekelijks meerdere video’s van zijn werk als schoolmeester en vindt dat hij kinderen op zijn manier mediawijzer maakt. Hij denkt ook het imago van het onderwijs ermee te verbeteren.
Onderzoeker Lozano Parra heeft daar een hard hoofd in. Hij deed onderzoek naar docent-influencers en hun motivaties en opvattingen over hun werk als docent en influencer. Hiervoor deed hij zes diepte-interviews, analyseerde zo’n tweehonderd van hun video’s en ondervroeg 67 leraren-in-opleiding van de HU en de UU naar hun ideeën over de docent-influencers. Zijn onderzoek wordt waarschijnlijk dit najaar nog gepubliceerd.
Heb je in je onderzoek ook daadwerkelijk schade aan het onderwijs of aan jongeren kunnen aantonen?
‘Als we dat hadden willen onderzoeken was dat een heel ander project geworden. Dan moet je werken met effectmetingen en controlegroepen en dergelijke. Dat is een ander soort onderzoek. Veel groter en duurder ook.’
Welke conclusies hebben jullie nu getrokken?
‘We hebben een kwalitatief onderzoek gedaan en een systematische analyse van empirische interviewdata. Daarbij hebben we ook voortgebouwd op bestaand onderzoek. Daaruit is gebleken dat docent-influencers uiteindelijk vooral uit zijn op likes.
Een van hen zei bijvoorbeeld de commerciële opdrachten die uit de video’s voortkwamen niet belangrijk te vinden. Om vervolgens verderop in het gesprek te vertellen dat met de TikTok-video’s lekker de verbouwing van de keuken is betaald. Iemand anders begon zich bij een video van minder dan 10 duizend likes af te vragen waar die het voor deed. Ik vind dat je dan totaal losgezongen bent van het vak.
Uit alle interviews kwam een beeld naar voren dat persoonlijke motieven en belangen bij het zijn van influencer vermengd raken met de professionaliteit van het zijn van leraar en het belang van de leerlingen. Ze spreken meer in termen van content, likes en views over hun onderwijs, en niet over de vraag wat nou goed onderwijs is en wat ze met de leerlingen willen doen. De klas moet volgens ons een veilige oefenruimte zijn, waar leerlingen zich niet zouden moeten afvragen of hun gedrag onderdeel zou kunnen zijn van enige vorm van online content, ook al begint het vaak vakinhoudelijk.’
Kan een docent-influencer het ook wél goed doen? Als er geen commerciële belangen in het spel zijn? En geen kinderen in beeld?
‘In mijn ogen niet. Hoe je het ook went of keert, iemand wil likes en bekeken worden. Dat leidt de aandacht af van je werk als docent. Bovendien gaan de video’s nooit werkelijk over het vak. Ze zijn grappig of vlot gemonteerd. Je ziet nooit iemand iets vijf keer opnieuw uitleggen en dan bij de zesde keer het net anders doen waardoor het kwartje valt.
Los van de vraag of er leerlingen in beeld zijn in de content: het mobieltjesverbod en een minimale leeftijdsgrens voor sociale media zijn er juist voor om leerlingen te beschermen tegen de verslavende werking van sociale media en hun algoritmes. Als je jezelf profileert als docent-influencer, geef je je leerlingen daarmee het verkeerde voorbeeld.’
En wat vind je van een hippe docent die hartstochtelijk praat over de aardkorst? Als hij daarmee de jeugd kan verleiden voor aardrijkskunde is dat toch in orde?
‘Uit ons onderzoek blijkt dat de volgers van zo’n docent geïnspireerd raken voor het vak van influencer. Niet om leraar te worden. Dus nee, die zijn ook niet oké.
We maken wel onderscheid tussen bijvoorbeeld Math with Menno en Jort-geschiedenis die kennisclips delen met hun leerlingen, versus de meester Jesper’s van deze wereld. Die laatsten werken samen met commerciële managementbureaus en zetten hun werk als leraar hiervoor in. We zeggen overigens niet dat dit slechte docenten zijn.’
Wat betekent dit voor de HU? Moet er in het contract staan dat docenten geen influencer mogen zijn?
‘Er zijn aan de HU geen influencers toch? Dat zou me heel erg verbazen. Maar ja, dat verbieden lijkt me een goed begin.’
Ben je niet aan het vechten tegen de bierkaai? Social media zijn er nu eenmaal en ze gaan niet meer weg.
‘Mijn stem komt uit een veel groter gedragen stem, vanuit de maatschappij. Ik ben zeven jaar docent geschiedenis en maatschappijleer geweest en zag vaak in de pauzes scholieren op hun mobieltje kijken, in plaats van een gesprek voeren. Daar werd ik niet vrolijk van. Steeds meer scholen verbannen de mobiele telefoon, de ouderbeweging Smartphonevrij Opgroeien zet zich in voor kinderen zonder sociale media tot 16 jaar. De overheid moet de techreuzen aan banden gaan leggen, de HU heeft haar rol en we moeten ons blijven verzetten tegen de invloed van de mobiel.
Het leidt af. Verschillend groot en klein onderzoek heeft aangetoond dat sociale media en telefoongebruik schadelijk is voor de democratie en de concentratie van leerlingen niet ten goede komt. Sociale media gaan inderdaad niet meer weg, maar leerlingen geven in recent onderzoek zelf ook aan dat ze hun verslavende gedrag rondom sociale media willen verminderen. Alleen is hun individuele wilskracht niet voldoende en hebben ze hulp nodig van vrienden, ouders, én school. Laten we als docenten dus actief het goede voorbeeld geven om ze daarbij te helpen.’
Het kabinet wil een totaalverbod voor mobiele telefoons op scholen. Niet alleen in de klas, maar ook in de aula’s, schoolpleinen en wandelgangen zou de mobiele telefoon per 1 januari 2027 uit het beeld moeten verdwijnen.
Hoe wil je het zien aan de HU?
‘Aan de UvA heeft een afdeling de laptop uit de collegezalen geweerd. Ik denk erover na om dit ook te doen in het volgende blok, en de studenten te vragen hun devices thuis te laten.’
Gaan we terug naar de schriftjes?
‘Naar een smartphonevrij bestaan? Nee, dat is een gepasseerd station.
Er zijn gelukkig genoeg studenten en collega’s die geen laptop hebben openstaan of aantekeningen maken op papier. Veel van de systemen die ons onderwijs organiseren zijn digitaal. Daarvan afstappen lijkt me op de korte termijn niet haalbaar. Maar dat betekent niet dat we het gebruik van telefoons ook in onze collegezalen aan banden kunnen leggen.’
Saro Lozano Parra werkt sinds 2022 als postdoc aan de HU binnen het lectoraat Curriculumvraagstukken Funderend Onderwijs. Daarnaast werkt hij als universitair docent en lerarenopleider bij het departement geschiedenis van de Universiteit Utrecht. Hij woont in Arnhem samen met zijn vrouw en zijn dochters van zeven maanden en vier jaar.
