Een van de grootste frustraties aan Hogeschool Utrecht is de studie-uitval onder studenten. De verschillen tussen opleidingen zijn groot. Waarom lukt het de ene beter om studenten vast te houden dan de andere? Vijf afstudeerders van de School voor Journalistiek gingen op onderzoek uit.
De meeste studenten vallen uit in het eerste jaar. Studenten hebben verkeerde verwachtingen, een studiekeuze die achteraf niet goed blijkt te passen, een gebrekkige aansluiting op de opleiding en gewoon een gebrek aan motivatie.
Vijf afstudeerders van de School voor Journalistiek deden dit najaar onderzoek naar de ervaringen van eerstejaars studenten. Voor dit stuk ondervroegen ze de opleidingsmanagers van verschillende opleidingen van de HU wat zij doen om hun eerstejaars binnenboord te houden.
Social Work: Hoe verbeter je de start?
Social Work kent een van de hoogste uitvalspercentages, niet alleen aan de HU maar ook landelijk gezien. Vanaf 2020 schommelde de uitval rond een kwart, met een dieptepunt in 2022 (toen was het 30 procent).
‘Die laatste cijfers waren onze wake-upcall’, vertelt Dave Kuiper, opleidingsmanager van de opleiding Social Work. ‘We zijn de afgelopen jaren druk bezig geweest om onszelf op een aantal punten te verbeteren.’ Vorig jaar zaten ze op 24 procent en Kuiper hoopt de uitval nog verder terug te dringen.
Een van de grootste struikelblokken voor de studenten Social Work bleken de eerste weken. ‘Ze stonden meteen met 1-0 achter’, vertelt Kuiper. ‘Van eerstejaarsstudenten werd vanaf het begin veel zelfsturing verwacht. Ze moesten flexibel omgaan met roosters en de lessen, terwijl ze direct kennismaakten met het vak. Dat zorgde voor een chaotisch begin.’
Inmiddels is periode A van het eerste jaar bij Social Work een zogenaamde landingsperiode geworden. Kuiper: ‘Studenten gaan aan de slag met vragen als: Hoe werkt de opleiding? Hoe werkt de HU? Hoe studeer je op het hbo? Welke systemen zijn er allemaal? En hoe ben ik als student? Daar begeleiden we ze in.’
‘Social Work is makkelijk’
‘Ik weet niet wat ik wil, dus ik probeer maar Social Work.’ ‘Dat hoorden we vroeger vaak’, vertelt Kuiper. ‘Het gevolg was dat veel studenten daarna al snel van de koude kermis thuis kwamen. We hebben namelijk hoge verwachtingen van onze studenten. Ze gaan later werken met mensen in kwetsbare posities. Daar moet je professioneel, betrouwbaar en verantwoordelijk voor zijn’, vertelt Kuiper.
Wat te doen tegen die verkeerde verwachtingen? Kuiper: ‘Open dagen en matchingsdagen zijn een stuk belangrijker geworden. Daar spreken we ook onze hoge eisen nu duidelijker uit.’
‘Die colleges van Social Work volg ik thuis wel’
‘Je werkt met mensen. Als je dan thuis op de bank je stof doorneemt, leer je het belangrijkste niet’, vindt Kuiper. Het viel hem op dat veel studenten niet de noodzaak voelden om naar de lessen te komen. Dan maar onder dwang, zo besloten ze.
Het eerste jaar kent nu een aanwezigheidsplicht. Deze moest de intrinsieke motivatie om naar de les te komen op gang helpen. En dat werkte, volgens de opleidingsmanager. ‘We horen nu van onze tweedejaars dat ze die maatregel prettig vonden, omdat ze anders in hun bed zouden zijn blijven liggen.’
Meer aandacht voor waar de student zelf mee worstelt
Persoonlijke omstandigheden? Die kunnen soms een voordeel zijn voor studenten Social Work, ziet Kuiper. ‘Hun ervaringen kunnen ze inzetten voor het vak. Tegelijkertijd vormen ze een risico. Als je te maken hebt met mantelzorg, financiële uitdagingen of andere moeilijkheden, kan studeren te moeilijk worden.’
Het welzijn van studenten staat voorop, werd daarom het devies. In de roostering werd voortaan rekening gehouden met het feit dat de eerstejaars een vaste groep docenten moest zien. Die konden met extra aandacht en ondersteuning aan dat welzijn gaan bijdragen. Kuiper: ‘Bij het praten over die omstandigheden hoort ook dat we soms samen tot de conclusie komen dat een opleiding ernaast nu niet haalbaar is.’
Lerarenopleiding Spaans: Hoe zorg je voor binding?
Soms zijn de uitvalpercentages van een opleiding per jaar enorm verschillend. Bijvoorbeeld bij de lerarenopleiding Spaans. Daar varieerde de uitval afgelopen drie jaar tussen de 42 en de 7 procent. Linda Gijsen, opleidingsmanager van het team Moderne Vreemde Talen, heeft daar wel een verklaring voor: ‘Onze klassen bestaan meestal uit vijftien studenten. Als daar twee van uitvallen is dat meteen 13 procent.’
Zo droevig is afscheid nemen overigens niet altijd. Afgelopen jaar hadden ze een student die doorstroomde naar het universitair onderwijs. Daar zijn ze juist apetrots op.
Studenten Spaans leren elkaar meteen goed kennen
‘Dit jaar hadden we een uitgebreide kick-off’, vertelt Gijsen. Ze investeert tegenwoordig veel in onderling contact. Haar eerstejaars ondernemen de eerste twee weken allerlei activiteiten om elkaar beter te leren kennen, zich thuis te voelen op de HU en in Utrecht. Dat werpt zijn vruchten af, vertelt ze. ‘We zien meteen een gevoel van gemeenschap ontstaan.’
De opleiding kiest er bovendien voor om alle studenten van de moderne vreemde talen samen te voegen. ‘Het zijn immers allemaal kleine opleidingen’, verklaart Ana Llamazares, curriculum-verantwoordelijke en docent. ‘Doordat studenten nu bepaalde vakken, zoals Didactiek, met elkaar delen hebben ze een sterker groepsgevoel. Op de gang komen ze anderen tegen en zeggen: “Ooh, daar hoor ik bij”.’
Weet wat het betekent om Spaans te gaan doen
Eerstejaars moeten gewoon goed weten waar ze aan beginnen, vindt Llamazares. ‘Daarvoor hebben we de meeloopdagen.’ Je kunt je daarvoor inschrijven, aan de opleiding proeven en onderzoeken of je je er thuisvoelt. ‘We zien veel gezichten van de meeloopdagen terug op de opleiding.’
Soms krijgt een student tijdens de studie al een baan aangeboden. Bij de talenopleidingen hebben ze daar oog voor. ‘Die dubbelrol van student en docent kan ervoor zorgen dat je langer over je opleiding doet’, ziet Gijsen. ‘Daarom hebben we het samen-studeerplein om iedereen betrokken te houden. Hier kunnen studenten samen studeren, ook tijdens het afronden van hun studie.’
Bij Mondzorgkunde loopt haast niemand weg
Waar Social Work en de lerarenopleiding Spaans kampen met hoge uitvalcijfers, heeft Mondzorgkunde het voor elkaar dat de studenten er doorgaans de hele rit uitzingen. Hun uitvalcijfers schommelen rond de 1 procent, de beste van de HU.
Lage uitval zie je vaker bij opleidingen met een numerus fixus, en met een strenge selectieprocedure. Die trekken studenten die een veel bewustere keuze hebben gemaakt voor het vak, weet ook Jolien Fase, de propedeuse- en instroomcoördinator.
Een strenge selectie voor studenten van mondzorgkunde
Voor Mondzorgkunde geldt dus zo’n numerus fixus. Jaarlijks melden zich zo’n 700 studenten voor 100 plaatsen. De selectie is rond maart en de oriëntatie begint in november. ‘We kijken naar kennis en vaardigheden’, vertelt Fase. ‘Maar ook de juiste houding is voor ons vak belangrijk. Uit onderzoek is gebleken dat motivatie geen betrouwbare voorspeller is.’
‘Het is niet alleen die selectie die ervoor zorgt dat studenten gemotiveerd blijven’, vertelt Sofie van Wessel, een van de opleidingsmanagers van het Instituut Paramedische Studies. Daarnaast ligt het aan de intensieve begeleiding die eerstejaars krijgen zodra de eerste lessen beginnen.
De studiebelasting ligt met zo’n veertig uur per week behoorlijk hoog, ziet ook Fase. ‘Vanaf de eerste week brengen studenten al uren door in het praktijkcentrum. Hier ontwikkelen ze al vaardigheden door op fantoomhoofden te oefenen. Onze docenten zijn heel toegankelijk, er is altijd iemand die je ziet.’
Om de onderlinge band te versterken, zien eerstejaars Mondzorgkunde vanaf hun eerste dag al ouderejaars. Die mentoren zijn laagdrempelige aanspreekpunten voor praktische vragen waarmee je niet direct naar een docent stapt. Fase: ‘Dat helpt om een hechte gemeenschap op te bouwen.’
Waarom vallen studenten Communicatie niet uit?
Geen numerus fixus en toch een lage uitval? De opleiding Communicatie is daar een voorbeeld van. Ondanks het grote aantal studenten schommelt het uitvalspercentage er maar rond de 8 procent.
‘Communicatie biedt als een van de eerste in Nederland programmatisch onderwijs aan’, verklaart opleidingsmanager Zwanet Draadjer. Dat is de reden voor hun succes, denkt ze.
Bij programmatisch toetsen hangt het cijfer van studenten niet af van één moment. Gedurende het jaar zijn er verschillende meetmomenten en reflecteert de student op zijn ontwikkeling, samen met zijn leerteam en begeleider. ‘Door continu feedback te krijgen weten studenten waar ze staan in hun ontwikkeling en hebben docenten dit ook goed in beeld’, vertelt Draadjer.
De student Communicatie kan vertragen
Het gebruik van leerteams is volgens Draadjer op zichzelf al een ingrediënt tegen uitval. ‘Verbinding en feedback is belangrijk. Hierdoor voelt de student zich gehoord en gezien.’ Ook geeft de opbouw van het programma studenten de mogelijkheid om hun eigen tempo te volgen. Alle vakken moeten wel gehaald worden. Maar dat kan bij Communicatie ook in blok B.
Heeft een student meer tijd nodig? ‘Dan kan hij terecht in onze ‘huiskamer’, vertelt Draadjer. ‘Hier komt de student twee keer per week heen voor begeleiding bij het maken van de opdrachten.’ Dat houdt ze op de rit, ziet ze.
De hele hogeschool
Naast Social Work, Spaans, Mondzorgkunde en Communicatie gaan meer opleidingen van de HU tot het uiterste om hun studenten binnenboord te houden. Ook overkoepelend werkt Hogeschool Utrecht daaraan. Uit het project De eerste 100 dagen, dat in 2023 begon, bleek dat studenten zich vooral thuis moeten voelen.
Het bestuur wil komende jaar de organisatie drastisch gaan veranderen. ‘Hoe hard we ons ook inzetten, de tevredenheid van studenten blijft laag en de uitval hoog’, sprak de collegevoorzitter in haar boodschap op donderdag 5 november. De verwachting is dat hervormingen sneller kunnen worden doorgevoerd doordat het aantal directeuren met een derde wordt teruggebracht.
Voor dit verhaal is gebruikgemaakt van de dataset van de Vereniging Hogescholen. Die heeft daarvoor de gegevens verzameld van 36 hogescholen in Nederland.
